මේ ලිපියේ
හඳ රෑ අහසේ හෙමින් යනවා වගේ පෙනුණාට, ඇත්තටම ඒක තරු වලට ඉස්සරහින් (අංශක භාගයක් විතර) නැගෙනහිර පැත්තට යනවා. ඉතින් ඒ ගමනේදී හඳට ඉස්සරහින් තියෙන තරු සහ ග්‍රහලෝක ටික වෙලාවකට හඳට පිටිපස්සේ හැංගෙනවා. මේකට කියන්නේ lunar occultation (චන්ද්‍ර ආවරණය) කියලා.
ලංකාවේ අයට ළඟදීම මේකේ ලස්සනම උදාහරණයක් බලන්න පුළුවන්. 2026 නොවැම්බර් 3 පාන්දර, හඳ Jupiter (බ්‍රහස්පති) ග්‍රහලෝකය පැයක් විතර වහලා දානවා. ඒ ගැන ලිපිය අගදී කියන්නම්.
Occultation එකක් කියන්නේ මොකක්ද?
සරලවම, ළඟ තියෙන වස්තුවක් ඈත තියෙන වස්තුවක් අපේ ඇසට නොපෙනෙන්න වහන එක. International Occultation Timing Association (IOTA) එකේ විස්තරයට අනුව, සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ වස්තුවක් ඊට වඩා ඈත තියෙන දෙයක් ඉදිරියෙන් ගිහින් ඒකේ එළිය අවහිර කරනකොට ඒක occultation එකක්. සූර්‍ය ග්‍රහණයත් ඇත්තටම හඳ සූර්‍යයාව වහන occultation එකක්. ඒත් ඒකට අපි වෙනම නමක් දීලා තියෙනවා.
මේවා ප්‍රධාන වර්ග කීපයක් තියෙනවා:
- Lunar occultation: හඳ තරුවක්, ග්‍රහලෝකයක් හෝ තාරකා පොකුරක් වහන එක. ආරම්භකයන්ට ලේසිම එක මේක, මොකද හඳ ලේසියෙන්ම හොයාගන්න පුළුවන්.
- Grazing occultation (සීරීම් ආවරණය): තරුවක් හෝ වස්තුවක් හඳේ දාරය අයිනෙන්ම යනකොට, හඳේ කඳු සහ නිම්න අතරින් තරුව කීප සැරයක් නිවිලා පත්තු වෙනවා වගේ පේනවා.
- Asteroid occultation: ග්‍රහකයක් (asteroid) තරුවක් ඉදිරියෙන් යනකොට ඒ සිහින් මාවතේ ඉන්න අයට විතරක් තරුව තත්පර කීපයකට නැති වෙනවා.
තරුවක් එක පාරටම නිවෙන්නේ ඇයි?
Occultation එකක් බලනකොට පුදුමම දේ තමයි තරුවක් නොපෙනී යන හැටි. ඒක හෙමින් හෙමින් අඳුරු වෙන්නේ නැහැ. ලයිට් එකක් switch එකෙන් නිවනවා වගේ එක මොහොතකින් නැති වෙනවා. හේතු දෙකක් තියෙනවා. හඳට වායුගෝලයක් නැහැ, ඒ නිසා එළිය හෙමින් අඩු කරන්න දෙයක් නැහැ. ඒ වගේම තරු ගොඩක් ඈත නිසා අපිට පේන්නේ ඉතාම පොඩි තිතක් විදියට විතරයි.
ග්‍රහලෝකයක් නම් වෙනස්. හඳේ දාරය Jupiter වගේ ග්‍රහලෝකයකට මුළුමනින්ම වහන්න විනාඩියක් විතර යනවා. දුරේක්ෂයකින් බැලුවොත් ග්‍රහලෝකය ටික ටික හඳ පිටිපස්සට “නොපෙනී යන” හැටි ලස්සනට පේනවා.
විද්‍යාඥයන්ට occultations වැදගත් ඇයි?
මේවා ලස්සන දර්ශන විතරක් නෙවෙයි. තත්පරයකින් කොටසක් දක්වා නිවැරදිව වේලාව මැනීමෙන් ගොඩක් දේ හොයාගන්න පුළුවන්.
- ද්විත්ව තරු: තරුවක් එක පාරටම නැතුව, අවස්ථා දෙකකින් නිවුණොත් ඒක ඇත්තටම තරු දෙකක් බව තේරෙනවා.
- හඳේ දාරයේ හැඩය: Grazing occultations වලදී විවිධ තැන් වල ඉන්න නිරීක්ෂකයන් තරුව නිවෙන, පත්තු වෙන වේලාවන් සටහන් කරලා හඳේ කඳු නිම්නවල පැතිකඩ සිතියම් ගත කරනවා. Sky & Telescope සඟරාවට අනුව video වලින් තත්පර 0.03ක නිවැරදිතාවකට වේලාව මනින්න පුළුවන්.
- ග්‍රහකවල හැඩය: ග්‍රහකයක සෙවණැල්ල හරහා විවිධ තැන් වල නිරීක්ෂකයන් හිටියොත්, ඒ හැම කෙනෙක්ගෙම මිනුම් එකතු කරලා ග්‍රහකයේ හැඩය අඳින්න පුළුවන්. සමහර වෙලාවට ග්‍රහකයට පොඩි චන්ද්‍රයෙක් ඉන්න බවත් හොයාගන්නවා.
Occultations හොයාගත්ත පුදුම දේවල් දෙකක්
Uranus ගේ වළලු (1977)
1977 මාර්තු 10 වෙනිදා James Elliot, Edward Dunham සහ Jessica Mink කියන විද්‍යාඥයන් NASA ගේ Kuiper Airborne Observatory ගුවන් යානයෙන් ඕස්ට්‍රේලියාවේ Perth නගරයේ ඉඳන් ඉන්දියන් සාගරය උඩින් පියාසර කලා. අරමුණ වුණේ Uranus ඉදිරියෙන් තරුවක් යනකොට ඒ ග්‍රහලෝකයේ වායුගෝලය අධ්‍යයනය කරන එක. ඒත් Uranus තරුව වහන්න කලින්ම තරුවේ එළිය කීප සැරයක් අඩු වුණා. ඒ තමයි Uranus වටේ තියෙන, එතෙක් කවුරුවත් නොදැක්ක සිහින් වළලු. ඒ වෙලාවේ වළලු පහක් හොයාගත්තා, පස්සේ දත්ත වලින් තව හතරක්. Uranus ගේ චන්ද්‍රයන් ගැන මෙතන.
Arrokoth (2017)
New Horizons යානය 2019 ජනවාරි 1 වෙනිදා Kuiper Belt එකේ ඈත වස්තුවක් වුණ Arrokoth පහු කරන්න කලින්, විද්‍යාඥයන්ට ඒකේ ප්‍රමාණය සහ පිහිටීම හරියටම දැනගන්න ඕන වුණා. 2017 ජූලි 17 වෙනිදා Arrokoth පුංචි තරුවක් ඉදිරියෙන් යනකොට, ආජන්ටිනාවේ Comodoro Rivadavia අවට දුරේක්ෂ 24ක් තියලා බලාගෙන හිටියා. ඒවායින් පහකට තරුව නොපෙනී යන හැටි බලාගන්න පුළුවන් වුණා. ඒ මිනුම් වලින් පෙනුණේ ඒක කිලෝමීටර 20 x 30ක් විතර, කොටස් දෙකක් එකට ඇලුණු (contact binary) වස්තුවක් වෙන්න පුළුවන් කියලා. පස්සේ New Horizons යානය ඒ ළඟට ගියාම ඒක ඇත්තක් බව තහවුරු වුණා.
ලංකාවෙන් පේන ඊළඟ occultations
අපි කොළඹ (උතුරු අක්ෂාංශ 6.93°, නැගෙනහිර දේශාංශ 79.86°) සඳහා occultations ගණනය කළ වේලාවන් ශ්‍රී ලංකා වේලාවෙන් හොයාගත්තා. ලංකාවේ වෙනත් තැන් වල මේ වේලාවන් විනාඩි කීපයකින් වෙනස් වෙන්න පුළුවන්.
| දිනය | වස්තුව | නැති වෙන්නේ | ආපහු එන්නේ | සටහන |
|---|---|---|---|---|
| 2026 නොවැම්බර් 3 | Jupiter | පාන්දර 2:22 විතර | පාන්දර 3:23 විතර | හඳ නැගෙනහිර අහසේ, පියවි ඇසට පේනවා |
| 2027 ජූනි 17 | Antares | හවස 5:48 (හිරු එළියේ) | සවස 6:47 විතර | පූර්ණ සඳට ළඟ, ආපහු එන එක බලන්න පුළුවන් වෙන්නේ binoculars වලින් |
| 2028 ජනවාරි 22 | Antares | පාන්දර 4:08 විතර | පාන්දර 5:02 විතර | සිහින් අඩ සඳ, අඳුරු අහස |
| 2028 දෙසැම්බර් 28 | Pleiades තරු | සවස 7:15 පමණ සිට | රෑ 11 විතර දක්වා | තරු කීපයක් එකින් එක, binoculars හෝ දුරේක්ෂයකින් බලන්න පුලුවන් |
2026 නොවැම්බර් 3 Jupiter occultation එක තමයි ලංකාවේ අයට ළඟම සහ හොඳම අවස්ථාව. ඒ වෙලාවේ හඳ 39%ක් විතර ආලෝකමත්, ක්ෂය වෙන (waning), අඩ සඳට වඩා ටිකක් සිහින් සඳක් තමයි තියෙන්නේ. හඳ නැගෙනහිර අහසේ අංශක 19ක් විතර උසින් තියෙනවා. Jupiter හඳේ දීප්තිමත් දාරය පිටිපස්සට ගිහින්, පැයකට විතර පස්සේ අඳුරු දාරයෙන් ආපහු එළියට එනවා. ඒ වෙනකොට හඳ අංශක 34ක් විතර උසට ඇවිත්. මේ occultation series එකේ 2026 ඔක්තෝබර් 6 එකක් උතුරු ඇමරිකාවෙන් පේන්න තිබුණා. ඒකට ගණනය කරපු වේලාවන් ප්‍රකාශිත වේලාවන් එක්ක විනාඩියක් ඇතුළත ගැළපුණා.
මේක පියවි ඇසින් පේන්න පුළුවන්. ඒත් binoculars එකක් හෝ පොඩි දුරේක්ෂයක් තියෙනවා නම්, Jupiter ගේ තැටිය හඳ පිටිපස්සට ටික ටික යන හැටි සහ Jupiter ගේ චන්ද්‍රයන් (Io, Europa, Ganymede, Callisto) එකින් එක හැංගෙන හැටි බලන්න පුළුවන්. Jupiter ගැන මෙතන කියවන්න.
Antares කියන්නේ වෘශ්චික තාරකා මණ්ඩලයේ (Scorpius) රතු පාට යෝධ තරුව. 2028 ජනවාරි 22 පාන්දර එක බලන්න හොඳ එකක්. සිහින් සඳ නිසා අහස අඳුරුයි. Pleiades තරු පොකුර ගැන තාරකා පොකුරු ලිපියේ තියෙනවා.
ඔබත් බලන්න, වාර්තා කරන්න
- කලින්ම වේලාව හොයාගන්න: Stellarium වගේ app එකක ඔබේ ස්ථානය දාලා, හරි වේලාව බලාගන්න. Occultation වේලාවන් ස්ථානයෙන් ස්ථානයට වෙනස්.
- විනාඩි 10ක් කලින් එන්න: ඇස් අඳුරට හුරු වෙන්න සහ උපකරණ හදාගන්න.
- හඳේ කොයි පැත්තද කියලා දැනගන්න: IOTA කියන විදියට, හඳ වැඩෙන (waxing) සති දෙකේදී අඳුරු දාරයෙන් තරු නැති වෙන හැටි බලන්න ලේසියි. හඳ ක්ෂය වෙන සති දෙකේදී අඳුරු දාරයෙන් තරු ආපහු එන හැටි බලන්න ලේසියි.
- වීඩියෝ කරන්න: දුරේක්ෂයට ෆෝන් එක හෝ කැමරාවක් සවි කරලා, නිවැරදි වේලාවක් (GPS හෝ අන්තර්ජාල time server එකක්) පෙන්න තියාගෙන record කරන්න. එහෙම මිනුම් IOTA වගේ ආයතනවලට යවන්න පුළුවන්.
හඳ බලන එක ගැන තවත් උපදෙස් ලංකාවේ ඉඳන් හඳ බලමු ලිපියේ තියෙනවා. ග්‍රහලෝක සහ හඳ එකට පේන අනිත් අවස්ථා 2026–2027 ආකාශ දින දර්ශනයේ සහ ග්‍රහලෝක පෙළගැසීම් ලිපියේ බලන්න.
ඉතින් නොවැම්බර් 3 පාන්දර එලාම් එකක් තියාගන්න. Jupiter හඳ පිටිපස්සේ හැංගෙන මොහොත ඇස් දෙකෙන්ම දකින එක, අහසේ සෑම දෙයක්ම හරියටම ගණනය කරන්න පුළුවන් විදියට චලනය වෙන බව හිතට දැනෙන අත්දැකීමක්.
මූලාශ්‍ර
- IOTA: What is an occultation?
- Sky & Telescope: How and why to make occultation timings
- When the Curves Line Up: 2026 October 6, crescent Moon occults bright Jupiter
- BBC Sky at Night Magazine: The discovery of Uranus’s rings
- Buie et al. (2020), Size and Shape Constraints of (486958) Arrokoth from Stellar Occultations, arXiv:2001.00125
ලංකාවේ සිට බලන්න
