අලුත් සඳ තරඟය: NASA Artemis සහ චීනයේ 2030 සැලැස්ම

1972 දෙසැම්බර් මාසේ Apollo 17 ගගනගාමීන් සඳෙන් පිටත් වුණාට පස්සේ, අවුරුදු 50කට වැඩි කාලයක් කිසිම මිනිහෙක් සඳ මතට පය තිබ්බේ නැහැ. ඒත් දැන් ඒ නිහඬතාවය ඉවර වෙන්න ළඟයි. 2026 අප්‍රේල් මාසේ NASA හි Artemis II ගමනේදී ගගනගාමීන් හතර දෙනෙක් සඳ වටා ගිහින් ආපහු ආවා. අනිත් පැත්තෙන් චීනය කියනවා 2030ට කලින් තමන්ගේ ගගනගාමීන් සඳ මතට බස්සනවා කියලා.

ඉතින් මාධ්‍යවල දැන් නිතරම ඇහෙන වචනයක් තමයි “අලුත් සඳ තරඟය” (new Moon race). මේ ලිපියෙන් අපි බලමු 2026 ඔක්තෝබර් වෙද්දී ඇමරිකාව සහ චීනය කොතැනද ඉන්නේ, දෙගොල්ලන්ගේ සැලසුම් වෙනස් වෙන්නේ කොහොමද, ඇත්තටම මේක තරඟයක්ද කියලා.

ඇයි ආයෙත් සඳට?

Apollo කාලේ ඉලක්කය වුණේ කලින්ම එතනට යන එක. මේ පාර ඉලක්කය ටිකක් වෙනස්. දෙගොල්ලන්ම ඇස තියාගෙන ඉන්නේ සඳේ දකුණු ධ්‍රැවය (south pole) පැත්තට. එහේ කවදාවත් හිරු එළිය නොවැටෙන ආවාට ඇතුළේ අයිස් තියෙන්න පුළුවන් කියලා විද්‍යාඥයෝ හිතනවා. ඒ අයිස් වලින් බොන වතුර, ඔක්සිජන් සහ රොකට් ඉන්ධන හදාගන්න පුළුවන් නම්, සඳේ දිගු කාලයක් ඉන්න කඳවුරක් හදන්න ලේසියි. ඒ ගැන වැඩි විස්තර අපේ සඳේ ධ්‍රැව අයිස් සහ සඳේ සම්පත් ලිපිවල තියෙනවා.

ඒ වගේම සඳ කියන්නේ අඟහරු වගේ ඈත ගමන් වලට අවශ්‍ය තාක්ෂණය අත්හදා බලන්න හොඳ තැනක්. ඉතින් තරඟය තියෙන්නේ “මුලින්ම යන්නේ කවුද” කියන එකට විතරක් නෙවෙයි. “සඳේ ස්ථිරව ඉන්න පුළුවන් වෙන්නේ කාටද” කියන එකටත්.

ඇමරිකාවේ පාර: Artemis

Artemis II 2026 අප්‍රේල් 1 වෙනිදා SLS රොකට්ටුවෙන් Orion යානයේ පිටත් වුණා. Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch සහ කැනඩාවේ Jeremy Hansen සඳ වටා ගිහින් අප්‍රේල් 11 වෙනිදා පැසිෆික් සාගරයට ආරක්ෂිතව බැස්සා. ඒ ගමන මිනිස්සු පෘථිවියේ ඉඳන් ගිය වැඩිම දුර ගැන අලුත් වාර්තාවකුත් තිබ්බා.

ඊළඟට එන්න තිබුණේ ගොඩබෑම. ඒත් 2026 පෙබරවාරියේදී NASA සැලැස්ම වෙනස් කළා. දැන් Artemis III (2027 ඉලක්කය) සඳට යන්නේ නැහැ. ඒ ගමනේදී Orion පෘථිවිය වටා අඩු කක්ෂයක (low Earth orbit) රැඳිලා, SpaceX හි Starship සහ Blue Origin හි Blue Moon කියන ගොඩබෑමේ යානා (lunar landers) දෙකේ අත්හදා බැලීමේ යානා එක්ක සම්බන්ධ වෙලා (docking) බලනවා. අලුත් AxEMU අභ්‍යවකාශ ඇඳුමත් අත්හදා බලනවා. කාර්‍ය මණ්ඩලය Randy Bresnik, Frank Rubio, Andre Douglas සහ යුරෝපයේ Luca Parmitano. 2026 ඔක්තෝබර් 13 වෙනිදා NASA කිව්වා Artemis III රොකට්ටුවේ booster එකලස් කිරීම ඉවරයි කියලා.

ඉතින් දැන් සැලසුම අනුව මිනිස්සු සඳට බහින පළමු Artemis ගමන Artemis IV. ඒක 2028 මුල ඉලක්ක කරනවා. ගගනගාමීන් දෙදෙනෙක් දකුණු ධ්‍රැවය ආසන්නයට බස්සන්න හිතාගෙන ඉන්නේ. Starship ද Blue Moon ද පාවිච්චි කරන්නේ කියන එක තීරණය වෙන්නේ Artemis III ප්‍රතිඵල අනුව. සඳ වටා හදන්න හිටපු Gateway මධ්‍යස්ථානය 2026 මාර්තුවේ අත්හැරලා, NASA දැන් අවධානය යොමු කරලා තියෙන්නේ සඳ මතුපිට කඳවුරකට. NASA හි ඉදිරි ගමන් ගැන විස්තරාත්මකව මෙතැනින් කියවන්න.

චීනයේ පාර: Mengzhou සහ Lanyue

චීනයේ සැලැස්ම Apollo එකට ගොඩක් සමානයි කියලා විශේෂඥයෝ කියනවා. ඒකට කොටස් තුනක් තියෙනවා:

• Long March 10: සඳ ගමන් සඳහාම හදන බර රොකට්ටුව. එක ගමනකට රොකට් දෙකක් යවනවා.
• Mengzhou (“සිහින යාත්‍රාව”): ගගනගාමීන් තුන් දෙනෙක් සඳ වටා කක්ෂයට ගෙනියන යානය.
• Lanyue (“සඳ වැළඳගැනීම”): ටොන් 26ක් විතර බර, ගගනගාමීන් දෙදෙනෙක් සඳ මතුපිටට බස්සන lander එක.

සැලැස්ම මෙහෙමයි. පළමු රොකට්ටුවෙන් Lanyue සඳ වටා කක්ෂයට යවනවා. දෙවෙනි එකෙන් Mengzhou ගගනගාමීන් එක්ක යනවා. සඳ වටා කක්ෂයේදී දෙක සම්බන්ධ වෙලා, දෙදෙනෙක් Lanyue එකට මාරු වෙලා පහළට බහිනවා. කිලෝමීටර් 10ක් විතර දුර යන්න පුළුවන් ගගනගාමීන් දෙදෙනෙක් යන rover එකක් සහ Wangyu කියන සඳ ඇඳුමකුත් හදමින් ඉන්නවා.

අත්හදා බැලීම් වේගයෙන් යනවා. 2025 අගෝස්තුවේ Lanyue යානයේ ආදර්ශයකින් ගොඩබෑම සහ ආපහු ඉගිලීම අත්හදා බැලුවා. 2026 පෙබරවාරි 11 වෙනිදා Long March 10A රොකට්ටුවේ පළමු අදියරේ පරීක්ෂණ පියාසැරියකදී, වැඩිම වායු පීඩනය තියෙන මොහොතේ Mengzhou කැප්සියුලය හදිසි ගැලවීමක් (abort) කරලා ආරක්ෂිතව මුහුදට බැස්සා. රොකට් අදියරත් ආපහු ඇවිත් ප්‍රතිසාධන නැවට මීටර් 200ක් විතර ඈතින් මුහුදට බැස්සා. ඊළඟ පියවර, ගගනගාමීන් නැති Mengzhou-1 යානය Tiangong අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානයට යවන පළමු කක්ෂ ගමන. ඒක 2026 අගට සැලසුම් කරලා තිබුණත්, 2026 ඔක්තෝබර් 22 වෙද්දී තාම දියත් කරලා නැහැ.

වාර්තා වෙන කාලසටහන අනුව 2027-2028 කාලයේ ගගනගාමීන් නැති පෙරහුරු ගමන්, 2029 දී මිනිස්සු එක්ක ගොඩබෑම. චීනයේ නිල ඉලක්කය (CMSA) “2030ට කලින්” කියන එක. ගොඩබෑමේ ස්ථානය තාම නිල වශයෙන් තෝරලා නැහැ. ඒ වගේම චීනයේ රොබෝ ගමනක් වන Chang’e-7 2026 අගෝස්තුවේ දියත් කරන්න සූදානම් කරලා, අන්තිම මොහොතේ කල් දැම්මා. මේ අවුරුද්දේ දියත් කිරීමේ කවුළුව ඇතුළත යවන්න බැහැ කියලා චීනය කිව්වා. අලුත් දිනයක් තාම නිවේදනය කරලා නැහැ.

දෙපැත්ත එක බැල්මෙන්

ඇත්තටම මේක තරඟයක්ද?

කාලසටහන අනුව ඇමරිකාව ඉස්සරහින්. ඒත් වෙනසක් තියෙනවා. ඇමරිකාවේ ලෑන්ඩර් දෙකම ලොකු, අලුත් යානා. උදාහරණයක් විදිහට Starship සඳට යන්න කලින් පෘථිවිය වටා කක්ෂයේදී ඉන්ධන පුරවගන්න ඕනේ. ඒකට ටැංකි යානා කිහිපයක් යවන්න වෙනවා. ඒ තාක්ෂණය තාම සම්පූර්ණයෙන් ඔප්පු වෙලා නැහැ. චීනයේ ක්‍රමය සරලයි, Apollo වගේ. ඒ නිසා ප්‍රමාද වෙන්න තියෙන ඉඩ අඩුයි කියලා සමහරු හිතනවා.

ඒත් සඳ තරඟය දිනන්නේ මුලින්ම පය තියන කෙනා විතරක් නෙවෙයි. Secure World Foundation ආයතනයේ Victoria Samson Scientific American සඟරාවට කිව්වේ, සඳ මත ස්ථිරව මිනිස්සු ඉන්න මධ්‍යස්ථානයක් මුලින්ම හදන්න චීනයට වැඩි ඉඩක් තියෙනවා කියලා.

තව දෙයක් තමයි, මේ තරඟය මිතුරු කණ්ඩායම් දෙකක් අතරත් තියෙනවා. ඇමරිකාව නායකත්වය දෙන Artemis Accords ගිවිසුමට 2026 ඔක්තෝබර් 19 වෙද්දී රටවල් 77ක් අත්සන් කරලා තිබුණා (77 වෙනි රට උස්බෙකිස්තානය). චීනය සහ රුසියාව එකතු වෙලා International Lunar Research Station (ILRS) කියන සඳ කඳවුරු සැලැස්ම ඉදිරියට ගෙනියනවා. සඳ “කුණු කූඩයක්” වෙන්න පුළුවන්ද කියන ප්‍රශ්නය ගැන අපේ මේ ලිපිය කියවන්න.

ඉදිරි මාස 12 අපි බලන්න ඕනේ දේවල්

• චීනයේ Mengzhou-1 යානයේ සහ Long March 10A රොකට්ටුවේ පළමු කක්ෂ ගමන (2026 අගට සැලසුම් කරලා).
• Artemis III සඳහා SLS රොකට්ටුවේ ඉන්ධන පිරවීමේ පරීක්ෂණය (tanking test) සහ 2027 දියත් කිරීමට සූදානම.
• Starship කක්ෂයේදී ඉන්ධන මාරු කිරීමේ (propellant transfer) අත්හදා බැලීම් සහ Blue Moon ගොඩබෑමේ පරීක්ෂණ.
• Chang’e-7 සඳහා අලුත් දියත් කිරීමේ දිනය. චීනයේ සඳ ගමන් ගැන වැඩි විස්තර මෙතැනින්.

ඉන්දියාවත් මේ කතාවෙන් එළියේ නෙවෙයි. Chandrayaan-3 2023 දී දකුණු ධ්‍රැවය ආසන්නයේ ගොඩබැස්සා. ඒ ගැන අපේ ඉන්දියාවේ සඳ ගමන් ලිපිය බලන්න. Apollo ගමන් ගැන මතක් කරගන්න මෙතැනින් යන්න.

කවුරු මුලින්ම ගියත්, ඉදිරි අවුරුදු කිහිපය ඇතුළත අපිට ආයෙත් සඳ මත මිනිස් පා සටහන් දකින්න ලැබෙන්න හොඳ ඉඩක් තියෙනවා. තරු අහස ඒ හැම පියවරක්ම ඔබට ගෙනෙන්නම්.

මූලාශ්‍ර

• NASA – NASA Completes Artemis III Booster Stacking, Shares Status Update (13 Oct 2026)
• Wikipedia – Artemis program
• Scientific American – How China could still win the new Moon race
• Wikipedia – Long March 10
• Wikipedia – Lanyue
• Moon Monday #258 – Tests China will conduct in 2026 toward landing humans on the Moon
• Wikipedia – Chang'e 7
• NASA – Artemis Accords (77 signatories, Uzbekistan 19 Oct 2026)